Thảo Cầm Viên Sài Gòn được thành lập vào ngày 23/3/1864, là vườn thú lâu đời thứ tám trên thế giới, và là một trong các công trình văn hóa – lịch sử lâu đời bậc nhất của Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh. Lịch sử phát triển của Thảo Cầm Viên Sài Gòn không chỉ là câu chuyện về sự hình thành của một công viên hay một doanh nghiệp đơn thuần, mà còn là hành trình của sự phấn đấu và nỗ lực bảo tồn giá trị của một thiết chế văn hóa lâu đời, và nỗ lực bảo tồn môi trường cũng như giáo dục cộng đồng.
Từ vùng đất hoang sơ đến Vườn thực vật đầu tiên (1864 – 1975)
Ban đầu, Thảo Cầm Viên Sài Gòn chỉ là vùng đất hoang rộng khoảng 12ha phía Đông Bắc sông L’Avalanche (nay là kênh Thị Nghè), từng được người Pháp sử dụng làm nông trại nuôi ngựa giống Ả Rập hoặc trồng lúa Miến Điện.
Ngày 23/3/1864, Đô đốc De La Grandière ban hành nghị định giao khu đất này cho bác sĩ thú y Louis Adolphe Germain thiết lập và quy hoạch một khu vườn ươm cây giống, đồng thời xây dựng các chuồng trại nuôi động vật.
Năm1865, Vườn bách thảo cơ bản được hoàn thành và được giao cho nhà thực vật học người Pháp J.B. Louis Pierre quản lý. Ông đã cho sưu tập và ươm trồng thành công nhiều loài cây rừng bản địa như sao, dầu, giáng hương, lim, gõ… cũng như các loài du nhập từ châu Phi (xà cừ), châu Mỹ (nhạc ngựa), Java (giá tỵ) và nhiều cây ăn trái Đông Dương như vú sữa, xoài, măng cụt, sapochê, mãng cầu xiêm.
Song song đó, các chuồng nuôi chim thú được xây dựng; người dân Nam Kỳ được kêu gọi đóng góp động vật. Từ đây, cái tên “Sở thú” dần trở nên quen thuộc.
Năm 1878, bộ sưu tập đã có 509 cá thể, gồm 120 động vật có vú, 344 loài chim và 45 loài bò sát thuộc 84 giống, 118 loài.
Đến năm 1956, Vườn bách thảo được đại tu, quy hoạch lại toàn bộ khuôn viên. Và kể từ đây, tên gọi “Thảo Cầm Viên Sài Gòn” chính thức được sử dụng.
Đổi mới và hội nhập quốc tế (1975 – nay)
Sau năm 1975, đơn vị được tiếp quản gần như nguyên vẹn. Giai đoạn 1984 trở đi, nhiều hạng mục được cải tạo, nâng cấp để đáp ứng nhu cầu tham quan ngày càng tăng.
Từ năm 1990, chuồng trại được mở rộng theo hướng phù hợp tập tính các loài động vật. Diện tích chuồng nuôi tăng từ 8.500m² (1975) lên 25.000m² (2000).
Thảo Cầm Viên từng bước hội nhập quốc tế:
- Thành viên Hiệp hội Vườn thú Đông Nam Á (SEAZA).
- Thành viên sáng lập Hiệp hội Vườn thú Việt Nam (VZA).
Năm 2015, đơn vị chuyển đổi mô hình hoạt động thành Công ty TNHH Một thành viên trực thuộc Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh.
Nơi lưu giữ ký ức
Thảo Cầm Viên Sài Gòn không chỉ là một địa điểm tham quan, học tập về sinh thái, vui chơi giải trí, mà còn là một địa điểm lưu giữ ký ức văn hóa cá nhân và cộng đồng cũng như mang đậm ký ức về dòng chảy lịch sử của Thành phố. Thảo Cầm Viên Sài Gòn chứa đựng cả ký ức văn hóa gắn với con người cá nhân lẫn ký ức lịch sử gắn với sự phát triển của Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, nó trở thành một phần của lịch sử hình thành và phát triển của Thành phố này.
Vườn thú, kiến trúc cổ của các tòa nhà, không gian xanh với những loài cổ thụ… là những di sản quan trọng, kết nối con người vào ký ức không gian văn hóa của Thảo Cầm Viên Sài Gòn nói riêng và của Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh nói chung.
----------------------------------------------------------------------
Trung tâm bảo tồn đa dạng sinh học
Hiện nay, Thảo Cầm Viên Sài Gòn đang chăm sóc, trưng bày hơn 2.000 cây xanh, khoảng 321 loài thực vật, trong đó có 29 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam và IUCN. 1896 cá thể động vật, thuộc 127 loài, nhiều loài quý hiếm như: Trĩ sao, Báo lửa, Vượn má vàng, Voi châu Á, Hươu vàng...
Nhiều loài lần đầu sinh sản thành công trong điều kiện nuôi nhốt tại Việt Nam như: Trĩ sao, Báo lửa, Voọc chân nâu, Voọc chân xám…
Công tác cứu hộ – tái thả về tự nhiên
Mỗi năm, Thảo Cầm Viên Sài Gòn tiếp nhận và cứu hộ hàng trăm cá thể từ các địa phương như Huế, Đà Nẵng, Đồng Tháp, Đắk Lắk… Sau khi chăm sóc, nhiều loài đã được tái thả về môi trường tự nhiên như: Cá sấu nước ngọt, Rái cá vuốt bé, Tê tê Java...
Trong thời gian tới, dự kiến tiếp tục tái thả các loài sinh sản tốt tại vườn thú như Trĩ sao, Cầy vằn, Hươu vàng...
Giáo dục và phát triển bền vững
Suốt 25 năm qua, công tác giáo dục bảo tồn được đẩy mạnh với các chương trình: Tiết học ngoài nhà trường; Trải nghiệm khoa học nông nghiệp; Hoạt động ngoại khóa dành cho học sinh – sinh viên.
Thảo Cầm Viên không chỉ là nơi tham quan mà còn là “lớp học xanh” về đa dạng sinh học.
Những cột mốc quan trọng
1864 – 1865: Thành lập vườn ươm và trại chăn nuôi
1956: Chính thức mang tên Thảo Cầm Viên Sài Gòn
1975 – 1984: Trực thuộc Công ty Công viên cây xanh Thành phố Hồ Chí Minh
1984: Trực thuộc Sở Công trình đô thị Thành phố Hồ Chí Minh
1991: Trực thuộc Sở Giao thông vận tải Thành phố Hồ Chí Minh
2010: Chuyển đổi mô hình Công ty TNHH Một thành viên
2015: Được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng III
2024: Kỷ niệm 160 năm thành lập.
Hướng tới tương lai
Với lịch sử hơn 160 năm hình thành và phát triển, Thảo Cầm Viên Sài Gòn tiếp tục khẳng định vai trò là trung tâm bảo tồn đa dạng sinh học, nghiên cứu khoa học và giáo dục cộng đồng hàng đầu Việt Nam. Hành trình bảo tồn ấy không dừng lại ở những thành tựu đã đạt được, mà là cam kết bền bỉ cho tương lai – gìn giữ tài nguyên sinh học quý giá cho các thế hệ mai sau của Thành phố Hồ Chí Minh và cả nước.
Thảo Cầm Viên Sài Gòn đã, đang, và sẽ tiếp tục là nhân tố tích cực trong việc kết nối các giá trị về văn hóa – lịch sử, bảo tồn thiên nhiên từ quá khứ đến hiện tại và hướng tới tương lai.
