Thảo Cầm Viên hiện nay đang chăm sóc, nhân giống, bảo tồn hơn 120 loài động vật, trong đó bao gồm cả động vật nguy cấp quý hiếm được ưu tiên bảo vệ (theo thông tư 85/2025/BNNMT), động vật thuộc phụ lục CITES (Công ước về thương mại quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp) , động vật rừng thông thường và cả những loài gia súc dễ thương, ngộ nghĩnh.
Trong suốt hơn 160 năm qua, kể từ ngày đầu tiên được thành lập vào tháng 3 năm 1864, trải qua rất nhiều sự thay đổi, bộ sưu tập động vật của Thảo Cầm Viên vẫn không ngừng được vun đắp, làm phong phú, tạo sự mới lạ cho khách tham quan, tạo điểm nhấn đặc biệt cho giới bảo tồn, là ẩn số cần phải khám phá của giới nghiên cứu khoa học.
Nhờ nỗ lực kiên trì, bền bỉ, từ bộ sưu tập động vật đơn lẻ, rời rạc vào khoảng năm 1887 với 45 cá thể thuộc 13 loài, đến thời điểm hiện nay bộ sưu tập ấy đã hoàn chỉnh với số các loài thuộc các nhóm bò sát, chim, thú vượt trội. Không chỉ vượt trội về số lượng, chất lượng của bộ sưu tập ấy là điều mà các vườn động vật trong nước, quốc tế luôn ao ước. Một số loài trong số đó số lượng còn rất ít trong tự nhiên, thậm chí còn được đánh giá là đã tuyệt chủng hoặc có nguy cơ tuyệt chủng tại một số quốc gia mà trước đây chúng có vùng phân bố. Chúng mang giá trị bảo tồn vượt trội vì là nguồn gen quý, thuần chủng, là nguồn động vật bản địa chỉ phân bố tại Việt Nam hoặc ở khu vực các nước Đông Dương như Trĩ sao, Hươu vàng, Báo lửa, vượn đen má vàng, các loài Chà vá....
Trong số những động vật quý hiếm tại đây có không ít những cá thể được sinh ra và lớn lên ngay tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn, thậm chí có những cá thể cha mẹ, ông bà của chúng đến hiện tại vẫn còn.
Với vai trò là một điểm đến du lịch, tham quan, giải trí, bảo tồn, giáo dục và nghiên cứu khoa học, giá trị của những động vật sống thể hiện rất rõ trong công tác trưng bày. Tuy nhiên tại đây, chết vẫn chưa phải là hết. Bảo tàng động thực vật được thành lập để lưu giữ lại những mẫu tiêu bản quý giá, vừa làm tư liệu vừa làm chứng nhân lịch sử qua nhiều giai đoạn.
Bên cạnh việc sưu tầm và nghiên cứu về thực vật, ông Pierre còn bố trí thêm các chuồng nuôi nhốt thú theo mô hình của vườn thú Paris. Năm 1928 số động vật ở đây tăng lên là 473 cá thể thuộc 82 loài. Trong đó có 106 cá thể thuộc 22 loài động vật có vú, 324 cá thể chim thuộc 54 loài và 43 cá thể thuộc 6 loài bò sát. Số lượng tuy không lớn bằng hiện tại nhưng cũng đủ thấy rằng nhu cầu giải trí và tìm hiểu động vật thời đó là rất lớn, đòi hỏi Thảo Cầm Viên phải đầu tư, phát triển mới thỏa mãn được thị hiếu của khách tham quan. Nhiều loài động vật có kích thước to lớn như voi, hổ, sư tử, các loài chim có màu sắc sặc sở, lạ mắt, được bổ sung liên tục vào bộ sưu tập đã thu hút lượng khách đến tham quan ngày càng đông.
Sau năm 1975, khi chính quyền mới tiếp quản, Thảo Cầm Viên hầu như còn nguyên vẹn. Các công trình xây dựng, cây xanh còn được bảo quản khá tốt, riêng số lượng động vật giảm đi, còn rất ít. Người ta ghi nhận khoảng đầu tháng 5 năm 1975 ở Thảo Cầm Viên chỉ còn khoảng 100 cá thể thuộc 60 loài động vật, cũng có nguồn tin cho rằng thật ra chỉ còn 32 cá thể động vật thuộc 8 loài và vài trăm con cá cảnh. Dù bao nhiêu thì các con số trên cũng là quá ít đối với một vườn thú.
Trong khuôn khổ hợp tác với các thành phố kết nghĩa, từ năm 1984 đến 1989 Thảo Cầm Viên đã có nhiều đợt trao đổi thú, điển hình như các loài động vật Hà mã, Hà mã lùn, Báo nam mỹ, cọp Amua, Đười ươi... đến từ vườn thú Leipzig (CHDC Đức) và vườn thú Usti-nadlabem (Tiệp Khắc). Các sự kiện nhập khẩu Hồng hạc, Hươu cao cổ đã thu hút được nhiều khách tham quan vào những năm 2000 – 2005. Sức hút do động vật nhập khẩu mang lại rất lớn, những loài thú mà người dân ngỡ chỉ có thể nghe kể hoặc thấy trong phim truyện đã dần dần được bổ sung vào trong bộ sưu tập. Không còn là những loài có kích thước lớn như linh dương, ngựa vằn, giờ đây người ta có thể thoải mái xem và trầm trồ trước những loài động vật lạ lẫm như cò đỏ, khỉ râu trắng, vượn cáo hay loài khỉ sóc có kích thước rất nhỏ mà con trưởng thành cũng nặng không quá 1 kilogram.
Công tác nghiên cứu, nhân giống và bảo tồn động vật của Thảo Cầm Viên cũng tạo được nhiều tiếng vang lớn mà giá trị của nó còn tồn tại mãi cho đến ngày hôm nay.
Năm 1930, người Pháp chuyển giao cho người Nhật 1 cặp trĩ sao (Rheinardia ocellata ocellata), nhưng sau đó bị mai một dần và đến năm 1945 thì mất hẳn. Từ đó không có một vườn thú nào sở hữu loài Trĩ sao Đông Dương. Năm 1992 Thảo Cầm Viên Sài Gòn có được 1 cặp trĩ sao từ Tam Kỳ, rồi lần lượt bổ sung thêm những cá thể khác từ Phú Yên, Khánh Hòa. Năm 1996, toàn bộ hiệp hội công trĩ thế giới đã phải tròn xoe mắt ngạc nhiên trước bài báo cáo của Thảo Cầm Viên Sài Gòn về việc cho sinh sản thành công loài Trĩ sao trong môi trường nuôi dưỡng nhân tạo có kiểm soát. Bài báo cáo được đăng tải trong tập san của Hiệp hội công trĩ thế giới và báo Kiến thức ngày nay của nước ta. Trong những năm đó, Thảo Cầm Viên đã xuất Trĩ sao đi các nước như Đức, Pháp, Nhật. Hiện tại thế hệ con cháu của các cá thể này vẫn còn được chăm sóc nuôi dưỡng tại vườn thú ở thành phố Yokohama Nhật Bản. Với định hướng là trung tâm nhân giống, bảo tồn loài Trĩ sao, Thảo Cầm Viên Sài Gòn liên tiếp đầu tư trang thiết bị, nhân lực phục vụ cho công tác nghiên cứu sinh sản, đơn vị ký biên bản thỏa thuận hợp tác với Vườn Quốc gia Bạch Mã để bảo tồn, tái thả loài chim đặc hữu của Việt Nam về với rừng tự nhiên, nơi trước đây chúng đã từng phân bố.
Sau nhiều nổ lực chăm sóc, nuôi dưỡng, nhân giống, đàn hươu vàng (Axis porcinus annamiticus), với tổng đàn ban đầu là 5 cá thể vào năm 1995, hiện nay đàn hươu vàng của Thảo Cầm Viên Sài Gòn đã tăng lên hơn 150 cá thể, được chia thành 3 khu vực nuôi lớn nhằm mục đích đảm bảo an toàn, phòng chống dịch bệnh, chuẩn bị cho công tác tái thả. Trong suốt thời gian trên, ngoài việc nhân đàn, Thảo Cầm Viên Sài Gòn còn phối hợp với các viện khoa học trong nước để phân tích ADN, làm rõ nguồn gốc của đàn, khảo sát một số vườn quốc gia, tìm hiểu tài liệu về lịch sử phân bố của loài tại Việt Nam để lập kế hoạch cho việc đưa đàn về lại tự nhiên sau gần 40 vắng bóng.
Không dừng lại ở việc chăm sóc nuôi dưỡng, tất cả nhân viên của Thảo Cầm Viên Sài Gòn đều nhận thức được tầm quan trọng của các loài động vật sinh sống tại đây. Họ dành cho chúng tất cả những điều tốt đẹp nhất trong khả năng của mình. Để làm được việc này bản thân họ luôn nổ lực học tập, không ngừng nâng cao trình độ, kỹ năng, đưa kỷ luật và khoa học vào trong công việc. Động vật tại đây được gọi chung với cái tên trìu mến là “thú viên”.
Ngoài số ID quản lý, mỗi thú viên còn có một cái tên trìu mến mà người ta dùng để gọi tên, tương tác với chúng. Một số thú viên trở nên nổi bật vụt sáng, trở thành Idol của vườn thú. Chương trình giao lưu, nhân viên vườn thú kể chuyện không chỉ gần gũi thu hút các em thiếu nhi và du khách quan tâm, đó là cách truyền tải thông điệp về việc yêu thương, chăm sóc, bảo vệ động vật mà các Idol vườn thú là minh chứng sống động.
Thành quả lao động của tập thể nhân viên Thảo Cầm Viên Sài Gòn qua các thời kỳ gây dựng là bộ sưu tập động vật gồm 1919 cá thể thuộc 119 loài theo thống kê cuối tháng 3 năm 2026. Động vật sưu tập đa dạng đến từ nhiều châu lục khác nhau như châu Á, châu Âu, châu Phi, châu Úc... Để thuận tiện cho việc chăm sóc của nhân viên và tham quan học tập của du khách cùng các em học sinh, khu vực chăm sóc động vật được phân chia theo Lớp như chim, bò sát, thú; theo khu vực phân bố như Thú châu Phi... hay chi tiết theo họ như khu thú móng guốc, khu thú họ mèo lớn, thú họ mèo nhỏ, khu cầy chồn...
Ngoài những khu vực chuồng kín, Thảo Cầm Viên còn tạo ra các khu chuồng mở, giảm thiểu cảm giác tù túng. Các song sắt, tường rào được thay thế bằng hào khô như chuồng tê giác, linh dương, hươu cao cổ, voi, gấu hay hào ướt như các đảo chim, đảo vượn. Khu vườn thú thiếu nhi với những loài động vật dễ thương như dê, cừu, ngựa lùn, rùa, thỏ hay vườn thú thân thiện với những động vật hiền lành, gần gũi như capypara, sóc Bắc Mỹ, cầy meerkat luôn tạo được niềm vui và nụ cười sảng khoái cho du khách. Động vật tại Thảo Cầm Viên trở nên gần gũi hiền lành, trút bỏ hết sự căng thẳng, nhút nhát, đề phòng khi tiếp xúc với con người. Chúng ta sẽ dễ dàng bắt gặp hình ảnh các bạn hươu sao ăn cỏ trên tay trẻ em, đàn chim công nhởn nhơ đi dạo trên bãi cỏ nơi du khách trải bạt ngồi, đàn gà sao ồn ào đào bới đất tìm thức ăn không một chút dè chừng du khách. Chim trời cũng về sống chan hòa trong không gian mở của Thảo Cầm Viên, nó tạo nên một bức tranh sống động về việc con người và động vật có thể sống cùng nhau, một bức tranh sống động về bảo tồn, nơi nào đất lành, nơi đó chim đậu.
Biết bao thời gian đã trôi qua, có những cảnh vật đã dần thay đổi nhưng bên trong Thảo Cầm Viên Sài Gòn vẫn còn những con người tận tâm chăm sóc từng cái cây, ngọn cỏ gìn giữ lá phổi xanh cho thành phố, bao nhiêu con vật đã sống gần hết phần đời của mình dưới bàn tay nâng niu chăm sóc của đội ngũ nhân viên, bao nhiêu gia đình nối nghiệp nhau bám trụ nơi đây...
Ngày nay, có rất nhiều vườn thú, công viên giải trí hiện đại được xây dựng với quy mô lớn, thiết kế sang trọng, đẹp mắt... Tuy nhiên đối với người dân Thảo Cầm Viên Sài Gòn vẫn là một hình ảnh thân thương, gần gũi, gắn liền với kỷ niệm của nhiều thế hệ. Không chỉ đóng vai trò một di tích lịch sử, văn hóa, nơi đây đã và đang là khu bảo tồn với nhiều loài động vật đặc hữu của Việt Nam phát triển tốt cả về thể chất và số lượng. Nhiều cá thể trong số đó đã được đưa về với môi trường tự nhiên và tiếp đến sẽ còn nhiều nữa. Những cây cổ thụ, vết tích của cánh rừng xưa vẫn hàng ngày tỏa bóng mát, làm dịu lại cái nóng oi bức tỏa ra từ các khối bê tông nhà cao tầng, khiến cảnh quang khu vực tự nhiên, hài hòa.
